Χαιρετισμός στη 13η Συνάντηση Αρχαίου Δράματος στους Δελφούς

Χαιρετισμός Απόστολου Ανδεουλάκου, Υφυπουργού Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης & Αποκέντρωσης στη 13η Συνάντηση Αρχαίου Δράματος στους Δελφούς με θέμα «Η τραγική ηρωίδα ως σύμβολο στη σύγχρονη κοινωνία».
Κυρίες και Κύριοι,
Χαίρομαι ιδιαίτερα που βρίσκομαι σήμερα μαζί σας στη συνάντηση αρχαίου δράματος, η οποία διοργανώνεται, με ιδιαίτερη επιτυχία, για 13ηφορά. Είναι μία αξιέπαινη πρωτοβουλία της Οργανωτικής Επιτροπής, με συμμετοχή πολλών και σημαντικών προσωπικοτήτων από την Ελλάδα και την αλλοδαπή.
Η εικόνα για τη θέση της γυναίκας στην αρχαιότητα είναι συγκεχυμένη. Αν και ορισμένα ιστορικά στοιχεία αποδεικνύουν ότι υπήρξε κάποια περίοδος μητριαρχίας, νεώτερες θεωρίες αμφισβητούν την ευνοϊκή κοινωνική θέση της γυναίκας, καθώς εντοπίστηκαν περιπτώσεις αρχέγονων κοινωνιών, όπως της μινωικής, στις οποίες, μολονότι η συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνική ζωή είναι έντονη, εντούτοις και σε αυτές κυρίαρχη θέση κατέχει το ανδρικό φύλο.
Η εποχή του μυκηναϊκού πολιτισμού αποτέλεσε μεταβατική περίοδο, κατά την οποία περιορίζεται σταδιακά η συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή. Στα ομηρικά έπη η γυναίκα εμφανίζεται υποτεταγμένη στον άνδρα, περιορισμένη στο εσωτερικό του σπιτιού με μοναδική αποστολή το γάμο, τη γέννηση και την ανατροφή παιδιών.
Τον 5ο αιώνα π.Χ., παρόλο που οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα και του Κλεισθένη προήγαγαν τη δημοκρατία και έδωσαν τη δυνατότητα συμμετοχής στα κοινά σε μεγάλο μέρος του λαού, δεν άλλαξε όμως η θέση της γυναίκας.
Οι γυναίκες θεωρούνταν υποδεέστερες των ανδρών, δεν απελάμβαναν δικαιώματα, δεν είχαν την ιδιότητα του πολίτη και δεν συμμετείχαν στα κοινά. Είχαν εξέχουσα θέση μόνο στον οίκο τους και ήταν υπεύθυνες για τη διαχείρισή του, ευρισκόμενες υπό την κυριαρχία κάποιου άνδρα (πατέρα, αδελφού, συζύγου) και είχαν ελάχιστες ευκαιρίες να δράσουν ως άτομα. Βρίσκονταν στο περιθώριο και επισκιάζονταν από τους άνδρες -πολεμιστές, φιλοσόφους, ρήτορες και πολιτικούς-, στους οποίους επικεντρώνονται και οι ιστορικές αναφορές.
Οι τραγικοί ποιητές έδωσαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη γυναίκα. Η τραγική ηρωίδα μάχεται για να ξεπεράσει τους περιορισμούς της ανδροκρατούμενης κοινωνίας, θυσιάζεται για τα ιδανικά της, ερωτεύεται με πάθος, δίνει διαρκή αγώνα για να αναδειχθεί και επιβάλλεται ηρωικά άλλοτε με τη σεμνότητά της και άλλοτε με την ευφυϊα της.
Οι δραματουργοί δείχνουν το σεβασμό τους στην ιέρεια, την ποιήτρια, την πολεμίστρια, τη βασίλισσα. Μέσα από την προβολή των γυναικών αυτών οι μύθοι ζουν έως σήμερα.
Οι γυναίκες στο αρχαίο δράμα υπερβαίνουν τα όρια του φύλου τους, διαπράττοντας ύβρη, υπό την αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Πολλοί πιστεύουν ότι, καθώς το δράμα αποτελεί καθρέπτη της εποχής, εκφράζει την ταυτόχρονη έκφραση της ανδρικής παράνοιας και του γυναικείου «κοινωνικού στρες». Όπως έχει χαρακτηριστικά λεχθεί, η γυναίκα έχει δυϊκή διάσταση. Είναι πρότυπο και δύναμης και αδυναμίας, προικισμένη με χαρίσματα που έχουν θετικές και αρνητικές επιπτώσεις για την ίδια και την κοινωνία. Στις τραγωδίες αναπτύσσονται το αιώνιο παιχνίδι της κυριαρχίας των δύο φύλων, οι ηθικές και κοινωνικές προστριβές, η αντιστροφή ή υπέρβαση των ρόλων των φύλων και η τραγική μοίρα της γυναίκας.
Τα παραδείγματα τραγικών γυναικών είναι πολλά:
Η Ανδρομάχη ήταν σύμβολο αφοσιωμένης συζύγου και φιλόστοργης μητέρας. Σκιαγραφείται προικισμένη με εξαιρετικές χάρες, τρυφερότητα, ευγένεια και συζυγική αφοσίωση. Έζησε τραγικές στιγμές σε απερίγραπτη δυστυχία, λόγω του σκοτωμού του άντρα της Έκτορα και του γιου της Αστυάνακτα και της αιχμαλωσίας της από το Νεοπτόλεμο, με τον οποίο απέκτησε 3 παιδιά.
Από τις τραγικότερες μητέρες ήταν η Εκάβη, την οποία ο Όμηρος παρουσιάζει ως «Ευτεκνοτάτην πασών γυναικών, δυστυχεστάτην τε». Η Εκάβη παρακαλούσε τον Έκτορα να κρυφτεί από τον επιθετικό Αχιλλέα, όμως ο Έκτορας δεν ενέδωσε στην αγωνία της τραγικής μάνας και θανατώθηκε από τον Αχιλλέα.
Η Μήδεια ακολούθησε τη μοίρα της γυναίκας που ερωτεύεται παράφορα καταλύοντας παραδόσεις και νόμους. Πρόδωσε τον πατέρα της, σκότωσε τον αδελφό της και τα παιδιά της και στέρησε από το σύζυγό της τη δυνατότητα να αποκτήσει άλλα. Κατέδειξε τις συνέπειες της ανισότητας των φύλων, που θέλει τα παιδιά κτήματα του πατέρα και «ξένα» για τη μητέρα. Ωστόσο, η Μήδεια δεν τιμωρήθηκε, αλλά αντίθετα γνώρισε την κάθαρση και την αποθέωση.
Πολυσήμαντη θέση στην τραγική δημιουργία κατέχει η Κλυταιμνήστρα, η οποία υπενθυμίζει το σημαντικό ρόλο της γυναίκας στην Ελληνική Αρχαιότητα, ως θεμέλιο της ανθρώπινης περιπέτειας και ως συντελεστής ιστορικών, πολιτικών και κοινωνικών διεργασιών. Η Κλυταιμνήστρα, η άπιστη και συζυγοκτόνος βασίλισσαεπεχείρησε την υπέρβαση, απέκτησε πολιτική εξουσία και κυβέρνησε τις Μυκήνες. Η συμπεριφορά της ήταν προκλητική για την εποχή της και πλήρωσε με τη ζωή της από το χέρι του γιου της Ορέστη.
Κόρη της Κλυταιμνήστρας ήταν η Ηλέκτρα. Πιστή στον πατέρα της, υπερασπίσθηκε τα ιερά και τα όσια της οικογένειας και όπλισε το εκδικητικό χέρι του αδελφού της Ορέστη. Απόγονος μίας καταραμένης γενεάς, θύμα της σκληρής μοίρας του οίκου των Ατρειδών, η Ηλέκτρα κατέστη αιώνιο σύμβολο του χρέους και της θυσίας.
Η Αντιγόνη ήταν μία δραματική ηρωίδα, με ήθος αναλλοίωτο ανά τους αιώνες. Είναι προικισμένη με αρετές και ευγενικά αισθήματα, που την καθιστούν πρότυπο,αποφασισμένη και πιστή στις πατροπαράδοτες αξίες, προσηλωμένη στον πατέρα και τον αδελφό της και αμετακίνητη στο χρέος της να θάψει μόνη της το νεκρό αδελφό της Πολυνείκη για να τηρήσει τον άγραφο νόμο για τους νεκρούς. Για την ανυπακοή της αυτή ετάφη ζωντανή από τον Κρέοντα.
Εξετάζοντας συγκριτικά τις αντιλήψεις για τη θέση της γυναίκας από τότε ως σήμερα, διαπιστώνουμε ότι εξακολουθεί να υφίσταται ανισότητα των φύλων στην οικονομική, πολιτική και κοινωνική ζωή. Οι γυναίκες δεν απολαμβάνουν ίσα δικαιώματα με τους άνδρες. Η ανισότητα αυτή διαταράσσει την ομαλότητα στις σχέσεις των φύλων, εμποδίζει τη συνεργασία και την αξιοποίηση ικανών γυναικών και δημιουργεί κοινωνικές συγκρούσεις και αδικίες.
Η γυναίκα στις ανεπτυγμένες κοινωνίες είναι νομικά μεν ισότιμη με τον άνδρα, δεν είναι όμως πάντοτε και κοινωνικά. Για την επίτευξη της ισότητας η γυναίκα μορφώνεται, απαλλάσσεται από προκαταλήψεις και αναπτύσσεται αυτόνομα ως προσωπικότητα. Ωστόσο, σε πολλά πεδία έχει να αντιμετωπίσει την έλλειψη ισότητας στις σπουδές και την εργασία καθώς και την κοινωνική προκατάληψη για τις ικανότητές της.
Στις υπό ανάπτυξη χώρες, η οικονομική ένδεια πλήττει όλους τους πολίτες, πολύ δε περισσότερο τις γυναίκες, η θέση των οποίων είναι τραγική (π.χ. κακοποίηση σε ασιατικές χώρες, πορνεία στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, βαριές ασθένειες σε αφρικανικές χώρες, φτώχεια στις χώρες της Λατινικής Αμερικής).
Η Ελληνική Πολιτεία αναγνωρίζει την τεράστια σπουδαιότητα του ρόλου της γυναίκας, όπως αποδεικνύεται έμπρακτα από τη θέσπιση των ειδικών συνταγματικών διατάξεων τόσο του Συντάγματος του 1975, το οποίο κατοχύρωσε την ισότητα των φύλων και αποτέλεσε το εφαλτήριο για τη θεσμοθέτηση της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε όλους τους τομείς, όσο και της Συνταγματικής Αναθεώρησης του 2001, με την οποία η Πολιτεία υποχρεώθηκε να λαμβάνει ειδικά μέτρα για την εξάλειψη των διακρίσεων εις βάρος των γυναικών.
Προς την κατεύθυνση της αναγνώρισης και της ενίσχυσης του ρόλου της γυναίκας, καταβάλλει συστηματικές και συντονισμένες προσπάθειες η Κυβέρνηση και το Υπουργείο Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, στο οποίο υπάγονται η Γενική Γραμματεία Ισότητας και το Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ). Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στο 4ετές Πρόγραμμα Δράσης με τίτλο «Εθνικές Προτεραιότητες Πολιτικής και Άξονες Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (2004-2008)», το οποίο εξειδικεύεται σε σειρά μέτρων και πρωτοβουλιών που κατατείνουν:
- Στην καταπολέμηση του ελλείμματος ισότητας στην αγορά εργασίας και τις εργασιακές σχέσεις και στην τόνωση της γυναικείας επιχειρηματικότητας.
- Στην πρόληψη και καταπολέμηση της βίας με θύματα τις γυναίκες.
- Στην καταπολέμηση των στερεότυπων αντιλήψεων για το ρόλο των φύλων μέσω της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
- Στην ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
- Στην ευαισθητοποίηση, επιμόρφωση και εκπαίδευση της κοινωνίας μας για έμφυλα ζητήματα.
Σκοπός του Κυβερνητικού μας Προγράμματος είναι η άρση των διακρίσεων και ανισοτήτων εις βάρος των γυναικών, η ενδυνάμωση και η ενίσχυση της θέσης τους στην οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική και η αποτελεσματική αντιμετώπιση των προβλημάτων, που οι γυναίκες αντιμετωπίζουν στο ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Απαραίτητη προϋπόθεση για την ολοκλήρωση του Προγράμματός μας είναι η ευαισθητοποίηση και η εργώδης συνδρομή όλων των πολιτών.
Η κοινωνία μας έχει ανάγκη από πρωτοβουλίες ως η σημερινή. Θερμά συγχαρητήρια σε όλες και όλους και εύχομαι ευόδωση των εργασιών της Συναντήσεώς σας.
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.